Kolon Kanserinde Erken Tanı ve Tarama

Kolon (kalın bağırsak) kanseri, sindirim sisteminin sık görülen kanserlerinden biridir. Bu kanserlerin önemli bir kısmı, bağırsağın iç yüzeyinde polip adı verilen ve başlangıçta iyi huylu olan oluşumlardan zaman içinde gelişebilir. Bu nedenle düzenli tarama, hem kanserin erken evrede yakalanmasına hem de bazı poliplerin kansere dönüşmeden çıkarılmasına olanak tanıyabilir.

Tarama ile erken tanı arasındaki fark

Bu iki kavram sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da farklı anlamlar taşır:

• Tarama, herhangi bir şikâyeti olmayan kişilerde hastalığı ya da öncü lezyonları aramak amacıyla yapılan testleri ifade eder.
• Erken tanı, şikâyeti olan kişilerin gecikmeden değerlendirilmesi ve gerekli tetkiklerin zamanında yapılmasıdır.

Her ikisi de önemlidir. Belirti olmaması tarama ihtiyacını ortadan kaldırmaz; tarama zamanı gelmemiş olsa da şikâyeti olan kişilerin hekime başvurması gerekir.

Olası belirtiler

Kolon kanseri erken evrelerde çoğu zaman belirti vermez. Hastalık ilerledikçe şu şikâyetler ortaya çıkabilir:

• Dışkılama alışkanlığında yeni başlayan ve devam eden değişiklikler (ishal, kabızlık ya da ikisinin dönüşümlü görülmesi)
• Dışkıda kan görülmesi veya makattan kanama
• Tam boşalamama hissi
• Karın ağrısı, kramp ya da şişkinlik
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Halsizlik ve kan tahlilinde saptanan demir eksikliği anemisi

Risk faktörleri

Kolon kanseri gelişme olasılığını artırdığı bilinen başlıca etkenler şunlardır:

• İlerleyen yaş
• Birinci derece yakınlarda kolorektal kanser veya polip öyküsü
• Kişinin kendisinde daha önce polip veya kolorektal kanser saptanmış olması
• Uzun süredir devam eden ülseratif kolit veya Crohn hastalığı gibi inflamatuvar bağırsak hastalıkları
• Lynch sendromu ve ailesel adenomatöz polipozis gibi bazı kalıtsal sendromlar
• Fiziksel hareketsizlik, fazla kilo, sigara ve alkol kullanımı
• İşlenmiş et ve kırmızı et ağırlıklı, lif açısından fakir beslenme

Risk faktörü taşımak hastalığın mutlaka gelişeceği anlamına gelmez; ancak tarama planının kişiye göre düzenlenmesinde bu bilgiler önem taşır.

Tarama yöntemleri

Kolon kanseri taramasında kullanılan başlıca yöntemler aşağıda tanımlayıcı olarak özetlenmiştir. Hangi yöntemin, hangi aralıklarla uygulanacağı kişinin yaşına, risk durumuna ve hekimin değerlendirmesine göre belirlenir.

Kolonoskopi öncesinde bağırsağın iyi temizlenmesi, incelemenin sağlıklı yapılabilmesi için önemlidir. Temizlik ve diyet önerileri işlemi yapacak ekip tarafından ayrıntılı olarak anlatılır.

Türkiye'de ulusal tarama programı

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen kanser tarama programında, kolorektal kanser taraması için 50–70 yaş aralığındaki kadın ve erkeklerde iki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi yer almaktadır. Tarama hizmetlerine aile hekimlikleri ve Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) aracılığıyla ulaşılabilir. Program ayrıntıları zaman içinde güncellenebileceğinden, güncel bilgi için Bakanlığın ilgili sayfaları ve aile hekiminiz başvurulabilecek kaynaklardır.

Ailesinde kolorektal kanser öyküsü bulunan, inflamatuvar bağırsak hastalığı olan ya da kalıtsal bir sendrom taşıyan kişilerde taramanın daha erken yaşta ve farklı aralıklarla yapılması gerekebilir. Bu durumda kişiye özel bir tarama planı hekimle birlikte oluşturulmalıdır.

Taramada bir bulgu saptanırsa

Kolonoskopide saptanan poliplerin çoğu işlem sırasında çıkarılabilir ve patolojik incelemeye gönderilir. Patoloji sonucuna göre bir sonraki kontrolün zamanı belirlenir.

Kanser tanısı konulması hâlinde hastalığın yaygınlığını belirlemek amacıyla görüntüleme yöntemleri ve kan tetkikleri ile evreleme yapılır. Tedavi planı; genel cerrahi, gastroenteroloji, tıbbi onkoloji, radyasyon onkolojisi, radyoloji ve patoloji uzmanlarının katıldığı multidisipliner bir değerlendirmeyle oluşturulur. Cerrahi tedavi seçenekleri hakkında Kolon Kanseri, Kolon Rezeksiyonları ve Kolorektal Cerrahi sayfalarında genel bilgi bulabilirsiniz.

Unutulmaması gerekenler

• Şikâyet olmaması, tarama yaptırmamak için bir neden değildir.
• Negatif bir test sonucu, sonraki taramaların gereksiz olduğu anlamına gelmez; önerilen aralıklarla tekrarlanması önemlidir.
• Makattan kanamayı değerlendirme yaptırmadan hemoroide bağlamak, olası başka nedenlerin gözden kaçmasına yol açabilir.
• Tarama yöntemleri ve aralıkları, kişisel ve ailesel risk durumuna göre hekimle birlikte belirlenmelidir.

Hekime başvururken

Tarama ya da şikâyetleriniz nedeniyle hekime başvururken bazı bilgileri önceden hazırlamanız değerlendirmeyi kolaylaştırabilir. Ailenizde kolorektal kanser veya polip öyküsü bulunan kişileri ve bu tanıların hangi yaşlarda konulduğunu not etmeniz, daha önce yapılmış kolonoskopi raporlarını ve patoloji sonuçlarını yanınızda bulundurmanız önerilir. Kullandığınız ilaçların listesi, özellikle kan sulandırıcı ilaçlar, kolonoskopi gibi işlemler öncesinde ayrıca önem taşır; bu ilaçlar hekime danışılmadan bırakılmamalıdır. Şikâyetlerinizin ne zaman başladığını ve nasıl değiştiğini kısaca yazmanız da görüşmenin daha verimli geçmesine yardımcı olur.