İnflamatuvar Bağırsak Hastalıkları

İnflamatuvar bağırsak hastalıkları (İBH), sindirim kanalında süreğen iltihapla seyreden, alevlenme ve sakin dönemler gösteren hastalıklardır. İki ana hastalık bu grupta yer alır:

• Ülseratif kolit: Yalnızca kalın bağırsağı etkiler. İltihap rektumdan başlar ve kesintisiz olarak yukarı doğru uzanabilir. Bağırsak duvarının iç tabakasını tutar.
• Crohn hastalığı: Ağızdan anüse kadar sindirim kanalının herhangi bir bölümünü tutabilir; en sık ince bağırsağın son bölümü ve kalın bağırsağın başlangıcı etkilenir. İltihap atlamalı olabilir ve bağırsak duvarının tüm katlarını tutabilir. Bu nedenle darlık, fistül ve apse gibi komplikasyonlar gelişebilir.

Hastalığın nedeni tam olarak bilinmemektedir; genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi, bağırsak florası ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Tedavi, gastroenteroloji uzmanları tarafından yürütülür; cerrahi ekip ise gerekli durumlarda tedavi sürecine dahil olur.

İnflamatuvar bağırsak hastalıklarında belirtiler, hastalığın tipine, yerleşimine ve şiddetine göre değişir:

• Uzun süren ishal, bazen kanlı ya da mukuslu dışkı
• Karın ağrısı ve kramplar
• Ani ve sık dışkılama isteği
• Kilo kaybı ve iştahsızlık
• Halsizlik, yorgunluk ve ateş
• Kansızlık

Crohn hastalığında makat çevresinde tekrarlayan apse ve fistüller görülebilir. Her iki hastalıkta da eklem, göz, cilt ve karaciğer gibi sindirim sistemi dışındaki organları etkileyen bulgular ortaya çıkabilir.

Tanı; yakınmalar, muayene bulguları, laboratuvar, endoskopik, görüntüleme ve patolojik incelemelerin birlikte değerlendirilmesiyle konur:

• Kan ve dışkı tetkikleri: İltihap göstergeleri, kansızlık ve enfeksiyon nedenlerinin dışlanması değerlendirilir.
• Kolonoskopi ve biyopsi: Kalın bağırsak ve ince bağırsağın son bölümü incelenir; tanıda temel yöntemdir.
• MR veya BT enterografi: Özellikle Crohn hastalığında ince bağırsak tutulumunu, darlık, fistül ve apseleri gösterir.
• Pelvik MR: Makat çevresindeki fistül ve apselerin değerlendirilmesinde kullanılır.
• Kapsül endoskopi: Seçilmiş hastalarda ince bağırsağın incelenmesine yardımcı olabilir.

Uzun süreli hastalıkta kalın bağırsak kanseri riskini değerlendirmek için düzenli kolonoskopik takip önerilir.

İnflamatuvar bağırsak hastalıklarında tedavinin temeli ilaçlardır ve gastroenteroloji uzmanları tarafından planlanır. Tedavi, alevlenmeleri kontrol altına almayı ve sakin dönemi sürdürmeyi hedefler.

Kullanılabilecek ilaç grupları şunlardır:

• Aminosalisilatlar
• Kortikosteroidler (genellikle alevlenme dönemlerinde kısa süreli)
• Bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar
• Biyolojik ve hedefe yönelik tedaviler

Beslenme desteği, sigaranın bırakılması (özellikle Crohn hastalığında) ve düzenli takip de tedavinin önemli bileşenleridir.

Cerrahi, ilaç tedavisinin yerini almaktan çok, belirli durumlarda tedavi sürecinin bir parçası olarak değerlendirilir. Cerrahi karar, gastroenteroloji ve cerrahi ekiplerin ortak değerlendirmesiyle verilir.

Ülseratif kolitte cerrahi gündeme gelebilecek durumlar:

• İlaç tedavisine yanıt vermeyen ağır alevlenme
• Kalın bağırsağın aşırı genişlemesi (toksik megakolon), delinme veya kontrol edilemeyen kanama
• Uzun süreli ilaç tedavisine rağmen kontrol altına alınamayan hastalık ya da ilaç yan etkileri
• Kalın bağırsakta displazi (kansere dönüşme eğilimi olan hücre değişiklikleri) veya kanser saptanması

Crohn hastalığında cerrahi gündeme gelebilecek durumlar:

• Bağırsak tıkanıklığına yol açan darlıklar
• Fistüller ve karın içi apseler
• İlaç tedavisine yanıt vermeyen hastalık
• Delinme veya kanama
• Makat çevresinde apse ve fistüller

Crohn hastalığında cerrahi hastalığı tamamen ortadan kaldırmaz; bu nedenle bağırsak mümkün olduğunca korunarak yalnızca sorunlu bölüme müdahale edilmesi hedeflenir.

Ülseratif kolitte:

• Total proktokolektomi ve ileal poş-anal anastomoz: Kalın bağırsak ve rektum çıkarılır; ince bağırsağın son bölümünden bir hazne (poş) oluşturularak anüse bağlanır. Bu ameliyat genellikle birkaç aşamada yapılır ve geçici ileostomi gerekir.
• Total proktokolektomi ve kalıcı ileostomi: Poş ameliyatına uygun olmayan hastalarda tercih edilebilir.
• Subtotal kolektomi ve ileostomi: Acil durumlarda veya ağır hastalıkta ilk aşama olarak uygulanabilir.

Crohn hastalığında:

• Segmenter rezeksiyon: Yalnızca hastalıklı bağırsak bölümü çıkarılır; en sık ileoçekal rezeksiyon uygulanır.
• Striktüroplasti: Darlık bölgesi bağırsak çıkarılmadan genişletilir.
• Apse drenajı ve fistül tedavisi: Makat çevresindeki fistüllerde seton gibi yöntemler kullanılabilir.

Ayrıntılar için Kolon Rezeksiyonları sayfasına bakabilirsiniz.

Ameliyat öncesinde hastanın beslenme durumu, kansızlık ve kullanılan ilaçlar ayrıntılı olarak değerlendirilir. Özellikle kortikosteroid, bağışıklık sistemini baskılayan ve biyolojik ilaçlar ameliyat zamanlamasını ve iyileşmeyi etkileyebileceğinden, ilaç düzenlemesi gastroenteroloji ile birlikte planlanır.

Beslenme durumu bozuk olan hastalarda ameliyat öncesi beslenme desteği verilebilir. Stoma olasılığı olan hastalarda stoma yeri önceden işaretlenir ve bilgilendirme yapılır. Ameliyat planı, aşamalar ve beklentiler cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Ameliyat sonrasında erken hareket, uygun beslenme ve ağrı kontrolü iyileşmeyi destekler. Stoma açılan hastalara stoma bakımı eğitimi verilir. Aşamalı yapılan ameliyatlarda sonraki aşamanın zamanlaması, hastanın iyileşmesine göre belirlenir.

Crohn hastalığında ameliyat sonrasında hastalığın tekrarlamasını önlemeye yönelik ilaç tedavisi ve takip, gastroenteroloji tarafından planlanır. İleal poş ameliyatı sonrasında dışkılama sıklığı ve poş fonksiyonları düzenli olarak değerlendirilir.

İnflamatuvar bağırsak hastalıklarında cerrahinin de bazı riskleri vardır.

Genel riskler: Kanama, enfeksiyon, anesteziye bağlı sorunlar ve pıhtı oluşumu. İBH hastalarında pıhtı oluşumu eğilimi artmış olabileceğinden önleyici tedbirler özellikle önemlidir.

Ameliyata özgü riskler:

• Bağırsak birleşim yerinden sızıntı ve karın içi apse
• Stomaya bağlı sorunlar
• Bağırsak tıkanıklığı ve yapışıklıklar
• İleal poş ameliyatlarında poşun iltihaplanması (poşit) ve poş fonksiyon sorunları
• Crohn hastalığında hastalığın başka bir bölümde tekrarlaması

Kullanılan ilaçlar ve beslenme durumu iyileşmeyi etkileyebilir. Bu konular cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

İyileşme süresi; ameliyatın türüne, aşama sayısına, hastanın genel durumuna ve beslenme durumuna göre kişiden kişiye değişir. Günlük aktivitelere dönüş kademeli olarak planlanır. İnflamatuvar bağırsak hastalıkları uzun süreli takip gerektiren hastalıklardır; ameliyat sonrasında da gastroenteroloji ve cerrahi ekiplerle düzenli takip sürdürülmelidir.