Obezite

Obezite, vücutta sağlığı olumsuz etkileyecek düzeyde yağ birikmesiyle seyreden, uzun süreli takip ve tedavi gerektiren kronik bir hastalıktır. Genetik yatkınlık, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, hormonal ve metabolik etkenler, uyku düzeni, bazı ilaçlar ve psikososyal faktörler obezite gelişiminde birlikte rol oynar.

Obezitenin değerlendirilmesinde en sık kullanılan ölçüt vücut kitle indeksidir (VKİ):

Vücut kitle indeksi pratik bir ölçüttür; ancak kas kütlesi ve yağ dağılımı gibi özellikleri tam olarak yansıtmaz. Bu nedenle bel çevresi ölçümü ve eşlik eden hastalıklar da değerlendirmede dikkate alınır.

Obezite tedavisi; beslenme, fiziksel aktivite, davranış değişikliği, ilaç tedavisi ve uygun hastalarda cerrahiyi kapsayan, kişiye özel ve çok yönlü bir yaklaşım gerektirir.

Obezite, vücudun pek çok sistemini etkileyebilir ve çeşitli sağlık sorunlarının gelişme olasılığını artırır. Obeziteyle ilişkili başlıca durumlar şunlardır:

• Tip 2 diyabet ve insülin direnci
• Yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalıkları
• Kan yağlarında yükseklik
• Uyku apnesi ve solunum sorunları
• Yağlı karaciğer hastalığı
• Reflü hastalığı
• Diz ve kalça gibi eklemlerde yıpranma, bel ağrısı
• Polikistik over sendromu ve doğurganlıkla ilgili sorunlar
• Bazı kanser türlerinde risk artışı
• Depresyon, kaygı ve yaşam kalitesinde azalma

Günlük yaşamda nefes darlığı, çabuk yorulma, horlama, gündüz uyku hali ve hareket kısıtlılığı gibi yakınmalar da görülebilir.

Obezitenin değerlendirilmesi, yalnızca kilonun ölçülmesinden ibaret değildir. Kapsamlı bir değerlendirme şunları içerebilir:

• Boy, kilo, vücut kitle indeksi ve bel çevresi ölçümü
• Kilo öyküsü, beslenme alışkanlıkları ve daha önceki kilo verme denemelerinin değerlendirilmesi
• Kan şekeri, kan yağları, karaciğer ve böbrek fonksiyonları, vitamin ve mineral düzeyleri
• Tiroid hastalıkları gibi kiloya yol açabilecek hormonal nedenlerin araştırılması
• Uyku apnesi şüphesinde uyku testi
• Kalp ve akciğer değerlendirmesi

Cerrahi düşünülen hastalarda bunlara ek olarak üst gastrointestinal endoskopi, diyetisyen, psikiyatri veya psikoloji ve anestezi değerlendirmeleri yapılır. Bu çok yönlü değerlendirme, en uygun tedavi yönteminin belirlenmesine yardımcı olur.

Obezite tedavisi, kişinin sağlık durumuna ve ihtiyaçlarına göre basamaklı ve bütüncül bir yaklaşımla planlanır.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Dengeli ve sürdürülebilir bir beslenme düzeni, düzenli fiziksel aktivite, uyku düzeninin iyileştirilmesi ve davranış değişikliği desteği tedavinin temelini oluşturur. Bu yaklaşım, diğer tüm tedavi yöntemleriyle birlikte de sürdürülmelidir.

İlaç tedavisi

Uygun hastalarda, hekim tarafından önerilen obezite ilaçları tedaviye eklenebilir. İlaç seçimi, kişinin sağlık durumu ve eşlik eden hastalıklarına göre yapılır.

Endoskopik yöntemler

Seçilmiş hastalarda mide balonu gibi endoskopik yöntemler değerlendirilebilir.

Cerrahi tedavi

Obezite cerrahisi (bariatrik ve metabolik cerrahi), uygun hastalarda kilo kaybı ve eşlik eden hastalıkların kontrolü açısından değerlendirilen bir tedavi seçeneğidir. Cerrahi, yaşam tarzı değişikliklerinin yerini almaz; onları destekleyen bir araçtır.

Obezite cerrahisine uygunluk, güncel ulusal ve uluslararası kılavuzlarda tanımlanan kriterlere göre belirlenir. Bu kriterlerde vücut kitle indeksi ile birlikte tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ve uyku apnesi gibi obeziteyle ilişkili hastalıkların varlığı dikkate alınır.

Cerrahi kararı yalnızca vücut kitle indeksine göre verilmez. Değerlendirmede şu konular da önemlidir:

• Daha önceki kilo verme denemeleri ve sonuçları
• Eşlik eden hastalıklar ve genel sağlık durumu
• Ameliyat sonrası beslenme düzenine ve uzun süreli takibe uyum hazırlığı
• Psikolojik durum ve beklentiler

Cerrahi uygunluk, genel cerrahi, endokrinoloji, diyetisyen, psikiyatri veya psikoloji ve anestezi uzmanlarından oluşan multidisipliner bir ekip tarafından kişiye özel olarak değerlendirilir.

Obezite cerrahisinde kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Tüp mide (sleeve gastrektomi): Midenin büyük bir bölümü çıkarılarak tüp şeklinde bir mide oluşturulur.
• Gastrik bypass: Midenin üst kısmında küçük bir hazne oluşturulur ve bu hazne ince bağırsağa bağlanarak besinlerin sindirim kanalındaki yolu değiştirilir. Roux-en-Y gastrik bypass ve tek anastomozlu gastrik bypass gibi farklı türleri vardır.
• Diğer yöntemler: Seçilmiş hastalarda farklı bypass türleri değerlendirilebilir.
• Revizyon bariatrik cerrahi: Önceki obezite ameliyatından sonra yetersiz kilo kaybı, yeniden kilo alma veya ameliyata bağlı sorunlar gelişen hastalarda uygulanabilir.

Yöntem seçimi; vücut kitle indeksi, eşlik eden hastalıklar (örneğin tip 2 diyabet veya reflü), beslenme alışkanlıkları ve hastanın tercihleri birlikte değerlendirilerek yapılır. Metabolik hastalıkların tedavisine yönelik bilgi için Metabolik Cerrahi sayfasına bakabilirsiniz.

Obezite cerrahisi öncesinde kapsamlı bir hazırlık süreci uygulanır:

• Kan tetkikleri, vitamin ve mineral düzeylerinin ölçülmesi
• Üst gastrointestinal endoskopi
• Kalp, akciğer ve gerekirse uyku apnesi değerlendirmesi
• Diyetisyen görüşmeleri ve ameliyat sonrası beslenme düzeni hakkında eğitim
• Psikolojik değerlendirme
• Şeker hastalığı ve yüksek tansiyon gibi hastalıkların kontrol altına alınması

Ameliyat öncesinde, karaciğer hacmini azaltmak amacıyla kısa süreli özel bir beslenme programı önerilebilir. Sigaranın bırakılması iyileşme açısından önemlidir. Ameliyatın getirileri, riskleri ve yaşam boyu sürecek takip gereksinimi cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Ameliyat sonrasında beslenme, belirli aşamalar halinde düzenlenir: önce berrak sıvılar, ardından sıvı ve püre kıvamında gıdalar, sonrasında yumuşak ve normal kıvamda gıdalara kademeli olarak geçilir.

Bu dönemde önemli noktalar şunlardır:

• Yeterli protein ve sıvı alımı
• Küçük porsiyonlar, yavaş yeme ve iyi çiğneme
• Sıvıların yemeklerle aynı anda değil, öğün aralarında alınması
• Önerilen vitamin ve mineral takviyelerinin düzenli kullanılması
• Düzenli fiziksel aktivite

Ameliyat sonrasında diyetisyen, cerrah ve gerekli durumlarda endokrinoloji ile uzun süreli takip gereklidir. Ayrıntılar için Obezite Cerrahisi Sonrası Takip sayfasına bakabilirsiniz.

Obezite cerrahisinin de her cerrahi girişim gibi bazı riskleri vardır.

Genel riskler: Kanama, enfeksiyon, anesteziye bağlı sorunlar, bacak toplardamarlarında pıhtı oluşumu ve akciğere pıhtı atması.

Ameliyata özgü riskler:

• Zımba hattından veya bağlantı yerinden sızıntı
• Darlık
• Bağlantı yerinde ülser (özellikle bypass sonrası)
• İç fıtık ve bağırsak tıkanıklığı (bypass sonrası)
• Tüp mide sonrası reflü yakınmalarında artış
• Vitamin ve mineral eksiklikleri
• Dumping sendromu
• Hızlı kilo kaybına bağlı safra kesesi taşı oluşumu
• Zaman içinde yeniden kilo alma

Riskler, uygulanan yönteme ve hastanın genel durumuna göre farklılık gösterir. Bu konular cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

İyileşme ve kilo kaybı süreci kişiden kişiye değişir. Ameliyat sonrasındaki başarı büyük ölçüde beslenme düzenine uyum, düzenli fiziksel aktivite, takviyelerin kullanımı ve düzenli kontrollere katılımla ilişkilidir.

Kilo kaybıyla birlikte eşlik eden hastalıklarda iyileşme görülebilir; bu nedenle kullanılan ilaçların dozları hekim tarafından yeniden düzenlenebilir. Ameliyat sonrasında gebelik planlaması ile ilgili öneriler cerrahınız tarafından verilir. Obezite kronik bir hastalık olduğundan, takip yaşam boyu sürdürülmelidir.